نقش فناوری اطلاعات در کتابخانه ها

فرزانه عامل کارشناس ارشد کتابداری و اطلاع رسانی کتابدار کتابخانه هجرت

مقدمه :

عرصه های کاربرد فناوری اطلاعات در جهان معاصر، با سرعت فزاینده ای در حال گسترش است و همه ابعاد زندگی را در شکل های متفاوت آن دچار دگرگونی کرده است. این فناوری به طور اعم برای همه آحاد جامعه و به طور اخص برای برخی از گروههای ویژه و محدودیت های خاص امکانات زیادی فراهم می کند.

تغییرات قانون طبیعت است، همانطور که هم اکنون در کتابخانه ها شاهد آن هستیم کتابخانه ها نیز معاف از تغییرات نیستند. کتابداران به طور سنتی مسئول و نگهبان اطلاعات بودند. امرزوه این نقش در حال عوض شدن است و کتابداران باید مسئول و نگهبان استفاده اخلاقی از فناوری اطلاعات باشند. کتابداران در قرن 21 که در آن استفاده از فناوری اطلاعات روز به روز بیشتر می شود، سعی می کنند به کاربران کمک کنند که از منابع الکترونیکی به صورت صحیح و مسئولانه استفاده کنند.

عصر حاضر که دوره پیشرفت سرسام آور فناوری بالاخص فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی است کمتر حرفه ای را می بینیم که فناوری رنگ تازه ای به آن نداده و یا تغییر و تحول در آن ایجاد نکرده باشد.علوم کتابداری و اطلاع رسانی نیز همپای دیگر علوم نه تنها از این پیشرفت ها مصون نمانده است بلکه خود نیز به عنوان یکی از تجلی گاه های عمده فناوری های جدید ارتباطی و اطلاعاتی به حساب می آید .تغییرات سریع و همه جانبه کتابخانه ها را در آستانه عصر جدیدی قرار داده است که با گذشته نه چندان دور، بسیار متفاوت است و هم اکنون نیز پیشرفت های قابل توجهی دیده می شود.

 

 

تعریف:

تعاریف مختلفی برای فناوری اطلاعات (IT) وجود دارد. از جمله این تعاریف می توان به تعریف ارل در سال 1989 اشاره کرد که IT را شامل تکنولوژی های محاسبات، اتوماسیون و ارتباطات و کلیه فعالیتهایی که به این تکنولوژی ها مرتبط می شود دانسته است. وجه تمایز عصر IT با دوران پیش آن که عصر پردازش اطلاعات نامیده می شود این است که تنوع تکنولوژی های موجود مربوط به اطلاعات، تاثیر متحول کننده ای بر فعالیت سازمانها داشته و حوزه نفوذ آنها بسیار گسترده شده است.

 

فناوری اطلاعات، همچنانکه به وسیله  «انجمن فناوری اطلاعات آمریکا» تعریف شده است، به مطالعه، طراحی، توسعه، پیاده سازی، پشتیبانی یا مدیریت سیستم های اطلاعاتی مبتنی بر رایانه، خصوصاً برنامه های نرم افزاری و سخت افزار رایانه می پردازد.  به طور کوتاه، فناوری اطلاعات با مسائلی مانند استفاده از رایانه­های الکترونیکی و نرم­افزار سروکار دارد تا تبدیل، ذخیره، حفاظت، پردازش، انتقال و بازیابی اطلاعات به شکلی مطمئن و امن انجام پذیرد. اخیرا تغییر اندکی در این عبارت داده می شود تا این اصطلاح به طور روشن دایره ارتباطات الکترونیک را نیز شامل گردد. بنابراین عده­ای بیشتر مایلند تا عبارت فناوری اطلاعات و ارتباطات را به کار ببرند.

فناوری اطلاعات، به مجموعه­ای از رشته­های علمی، فناورانه، مهندسی، و فنون مدیریت اطلاق می­شود که در مهار و پردازش اطلاعات به کار می روند و مباحث آن، کاربردهای فناوری اطلاعات، رایانه­ها، تعامل فناوری، انسان و ماشین، و مسائل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مربوط است.

 

تاریخچه:

تا حدود دهه 1970 حداکثر بهره برداری از خدمات IT محدود به ایجاد واحدهای پردازش اطلاعات در داخل سازمانها بود و منجر به افزایش سرعت محاسبات و عملیات پردازش اطلاعات و در نهایت کاهش برخی از فرایندهای عملیاتی سازمان گردید. در اواخر دهه 1970و تمامی دهه 1980 توجه شرکتها و سازمانها به این جهت معطوف گردید که چگونه از تکنولوژی کامپیوتری و انفورماتیک در بخشهای حیاتی و استراتژیک دیگر سازمان بهره برداری شود. از طرف دیگر تحولات تکنولوژیک در این زمینه و کاهش شدید قیمت ها باعث گردید استفاده از خدمات IT به شدت افزایش یابد. در این دوره طراحی و پیاده سازی سیستمهای اطلاعاتی و اتوماسیون سیستمهای اطلاعات مطرح گردیده و حتی شرکتهای مشاوره ای تاسیس شدند که هدف آنها کمک به برنامه ریزی استراتژیک سازمانها و توسعه سیستمهای اطلاعاتی بود.

 

فناوری اطلاعات در کتابخانه ها

فناوری اطلاعات از جمله ابداعات در حال رشد در حوزه خدمات اطلاعاتی، امکانات ارتباطی، و منابع الکترونیکی است. در دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی، فناوری اطلاعات چنین تعریف شده است: "مجموعه ابزارهای اطلاعاتی،اعم از وسایل ارتباط از راه دور، ابزارهای دیداری و شنیداری و ماشین های مربوط ، توام با دانش، مهارت و شیوه استفاده از آنها در تولید، پردازش، و دبیزش اطلاعات به منظور انتقال اطلاعات به جامعه استفاده کننده".
به طور کلی فناوری اطلاعات برای تولید و فراهم آوری، پردازش، ذخیره سازی، و اشاعه مواد و اطلاعات، به شکل های گوناگون مورد استفاده قرار می گیرد.این فناوری ها در تامین اهداف آموزشی، پژوهشی، مدیریتی، بهداشتی ـ درمانی، و مانند آن در سازمان ها نقش مهمی ایفا        می کنند.

 

زمینه های استفاده از فن آوری نوین در کتابخانه ها

به طور کلی آنچه موجب شده است که کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی از فن آوری نوین استفاده کنند عبارتند از: سرعت، حافظه، دقت بسیار زیاد در فراهم آوری، انباشت و بازیابی اطلاعات به مدد رایانه و صرفه جویی در نیروی انسانی، ایجاد ارزش افزوده، انعطاف پذیری در برابر نیازهای گوناگون، دسترسی یکپارچه به اطلاعات،امکان استفاده ارزان از اطلاعات سایر کتابخانه ها و...

کارکرد های فناوری اطلاعات در کتابخانه ها را می توان به دو گروه کلی دسته بندی کرد:

ü      فعالیت های اساسی و داخلی کتابخانه نظیر: مجموعه سازی، فهرستنویسی، امانت

ü      خدمات اطلاع رسانی مانند: آگاهی رسانی جاری، اشاعه گزینشی اطلاعات، خدمات مرجع و...

 


فناوری اطلاعات و  بازیابی اطلاعات در عصر جدید

عدم کنترل ورود اطلاعات به محیط وب و سرعت افزایش منابع اطلاعاتی از یک‌سو، و نبود راهکارهای مناسب برای سازماندهی آنها، سبب شده بازیابی این منابع با مشکلاتی از جمله ربط ضعیف، ریزش کاذب فراوان و صرف وقت زیاد از کاربران، همراه باشد. فراوانی تولید اطلاعات، آن‌قدر تأثیرگذار بوده که باعث ورود اصطلاحات و لغات جدیدی به زبان شده است: سیل اطلاعات، طوفان اطلاعات و..

برای سازماندهی کتاب ها به یک سیستم رده‌بندی نیاز است تا بتواند با منظم کردن کتابها در هر رده موضوعی، به بازیابی آنها سرعت بدهد. اکنون نیز با شکل های دیگر کتاب روبرو هستیم که همان «فرمت الکترونیکی» است. این‌گونه اطلاعات به علت قابلیتهای خاص خود سرعت نشر بیشتری نسبت به مواد چاپی دارند. همچنین، اکثر مواد چاپی، قبل از انتشار، به شکل الکترونیکی در دسترس هستند. زمانی که برای سازماندهی انبوهی از کتابها و بازیابی سریع آنها به یک سیستم رده‌بندی نیاز داریم، ضرورت یک سیستم رده‌بندی مناسب برای اطلاعات روبه رشد دیجیتالی، بیشتر مشخص می‌شود.

با رده‌بندی منابع دیجیتالی، می‌توان منابع کتابخانه ها را توسعه داد. وقتی کتابخانه ها این نوع مواد را در فهرستشان می‌آورند، مجموعه آنها بدون پرداخت هزینه اضافی گسترش می‌یابد. برای استفاده‌کنندگان دسترسی از راه دور به آن منابع، از دسترسی به مواد کتابخانه‌ای سنتی آسان‌تر خواهد بود. هنگامی که جستجوگر، فایلی الکترونیکی را در فهرست می یابد، ‌تنها با یک کلیک ساده بر روی آدرس وب، به اطلاعات مورد نظر خود می‌رسد. شماره های بازیابی به عنوان ابزاری برای بازیابی اطلاعات به کار می روند. با استفاده از شماره های بازیابی، می‌توان در بیشتر «فهرستهای عمومی پیوسته» جستجو کرد. وقتی فایلهای اینترنتی در این فهرستها قرار می‌گیرند، استفاده‌کنندگان می‌توانند منابع را همراه با مواد فیزیکی بر روی قفسه های مجازی جستجو کنند. رده‌بندی باعث ایجاد امکان تورق می‌شود. تورق از طریق یک سیستم منطقی سلسله مراتبی، احتمال بیشتری وجود دارد که سریع‌تر به مدارک مورد نظر رسید.

 

آموزش کتابداران در عصر فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی

        کتابداران و اطلاع­رسانان برای ادامه  حیات در محیط فناورانه و ارائه خدمات بهینه و مؤثر در این محیط باید به دانش و مهارت­های ویژه­ای مجهز شوند که در متون مختلف، در قالب واژه­هایی همچون «سواد رایانه­ای»، «سوادشبکه­ای»، «سواد رسانه­ای»، و به طور کلی «سواد اطلاعاتی» بیان شده است. آشنایی با فنون استفاده از نرم­افزار­ها و سخت­افزارها، قوانین گزینش و ارزیابی منابع، نظام­های شبکه­های اطلاعاتی، توانایی جست­وجو در شبکه پایگاه­ها و بانک­های اطلاعاتی، تسلط بر کار با نرم­افزار­های کتابخانه­ای، توانایی تجزیه و تحلیل مسائل، توانایی انجام پژوهش در حوزه  کتابداری و اطلاع­رسانی، و توانایی آموزش استفاده­کنندگان از جمله این دانش­ها و مهارت­هاست. از طرف دیگر، کتابداران باید قبل از ورود به بازار کار این مهارت­ها را کسب کرده باشند تا هر چه بهتر بتوانند نقش واسطه­ا­ی خود را میان منابع اطلاعاتی و کاربران ایفا کنند. این وظیفه بر عهده  سیستم آموزشی از طریق برنامه­های درسی مناسب دانشگاه است تا کتابداران و اطلاع­رسانان را برای ورود به عرصه  اطلاعات آماده سازد.

 فناوری جدید سبب شده از کتابداران تحت عناوین متخصصان شبکه، واسطه­های اطلاعاتی، و طراحان نظام یاد شود. هر کدام از این عناوین بیانگر جنبه­ای از تخصص اطلاع­رسانی و نمایانگر دگردیسی چند جانبه­ای است که حرفه کتابداری در حال پیمودن آن است. برای آنکه کتابداران اولین افرادی باشند که از اشکال اطلاعاتی جدید و شبکه­ها بهره می­گیرند، لازم است که آگاه و همگام با پیشرفت­های فناوری اطلاعات پیش روند. این امر تنها از طریق آموزش خویش و به یاری آموزش رسمی امکان­پذیر است. آموزش کتابداری باید در جهت ایجاد و پرورش مهارت­های ارتباطی، مهارت­های ارتباط بین­فردی، مهارت­های کاوش، دانش موضوعی تخصصی، مهارت­های تجزیه وتحلیل، مهارت­های روزآمد فناوری اطلاعات، انعطاف­پذیری و آینده­نگری در دانشجویان کتابداری گام بردارد.

کتابداران قرن بیست و­یکم با گروههای بیشتری تعامل داشته و به کاربران زیادی با خصوصیات متفاوت خدمات ارائه خواهند داد. ولی تحقیقاتی که در مورد کتابداران انجام گرفته نشان­دهنده این است که کتابداران بسیار درونگرا و گوشه­گیر هستند، لذا در آینده باید از کتابدارانی در مرکز اطلاع­رسانی استفاده کرد که دارای ویژگی­های شخصیتی صبور، برونگرا و فعال در حرفه کتابداری باشند. در واقع، کتابدارانی را باید به خدمت گرفت که با رویکرد کاربرمدار مراکز اطلاع­رسانی همخوانی داشته باشند. در نتیجه آموزش کتابداران باید پیش از پیش به کسب مهارت­های اجتماعی و ارتباطی کتابداران متمرکز گردد. کتابداران عصر اطلاعات نه تنها باید در فراگیری سطوح بالایی از آموزش فعال باشند، بلکه باید توانایی فراگیری و سازگاری مهارت­های نوین و تسلط کامل بر آنها را داشته باشند. سطح مهارت­های کسب شده، به وی‍ژه توانایی یا عدم توانایی شناسایی اطلاعات مفید و بازیابی آن ممکن است علت اصلی موفقیت یا عدم موفقیت کارکنان دانش به حساب آیند.در عصر جدید، وظیفه کتابداران از جامع­نگری به تخصص­گرایی متحول شده است. پس کسب مهارت­های جدیدی لازم است که متناسب با پیشرفت این عصر باشد.

         گرچه تربیت کتابداران جدیدی که با فناوری جدید اطلاعاتی آشنا باشند و به عنوان متخصص اطلاعاتی تربیت شده باشند، بسیار ضروری و مورد نیاز است، اما با وجود این باید محیط فرهنگی که به طور جدی بر آموزش­های ارائه شده تأثیر می­گذارد، در نظر گرفت. باید زیرساخت­های اطلاعاتی کشور، ارزشی که جامعه برای اطلاعات قائل است، نگرش و طرز برخورد برنامه­ریزان، سیاستگذاران و تصمیم­گیرندگان، درجه رشد فناوری کشور، تغییرات فناورانه­ای که در شرف وقوع است یا به نظر می­رسد در شرف وقوع باشد و درخواست­هایی را که از سوی گروههای مختلف استفاده­کنندگان نظام­های اطلاعاتی انجام می­گیرد، مورد توجه قرار داد.

نتیجه گیری:

با بررسی تحولات فناوری در کتابخانه ها، به این نتیجه می رسیم که در کتابخانه های آینده مواد و محمل های اطلاعاتی کتابخانه در مسیر کاهش حجم، کاهش وزن، کاهش هزینه، افزایش کارایی، افزایش سرعت، افزایش قابلیت، افزایش حجم ذخیره اطلاعات و قابلیت حمل و نقل پیش خواهند رفت. ماهیت دراماتیک برخی از این تغییرات موجب شده است که برخی افراد این گونه فکر کنند که فناوری های جدید به طور کامل جامعه را دگرگون خواهد کرد، به طوری که رسالت های سنتی کتابخانه ها ممکن است مهجور شوند و منابع چاپی به وسیله کتابخانه های الکترونیکی مجازی جایگزین شوند. گرچه این پیش گویی ها ممکن است اغراق آمیز باشد، اما این حقیقت به وضوح وجود دارد که پیدایش فناوری های جدید بسیاری از مسایل و چالش هایی که کتابخانه ها با آن رو به رویند را تشدید کرده است. بنابراین کتابداران و دست اندر کاران آموزش کتابداری باید مسائل و چالش های حاصل از فناوری اطلاعات در کتابخانه های خود را در نظر بگیرند که طراحی این برنامه مستلزم بکارگیری تمام ظرفیت ها وتوانمندی های موجود و انتخاب بهترین روش برای پاسخگویی به تغییرات محیطی وهماهنگ شدن سازمان با این تغییرات است.